It’s the ecology, stupid – Η οικολογία είναι, ανόητε

comments Comments Off
By , April 7, 2012

“Anyone who thinks consumption can expand forever on a finite planet is either insane or an economist”, E.F. Schumacher. Nikos Tzokas elaborates in an article first published  at “Patris”, a local newspaper of Crete, on 25/5/2010. Please scroll down for the english version.

“Όποιος πιστεύει ότι η κατανάλωση μπορεί να αυξάνεται επ’ άπειρον σε έναν πεπερασμένο πλανήτη είναι είτε παράφρων είτε οικονομολόγος”, E.F. Schumacher. Ο Νίκος Τζόκας αναλύει σε ένα άρθρο που πρωτοδημοσίευσε στην Κρητική εφημερίδα “Πατρίς” στις 25 Μαΐου 2010.

Η χώρα  μας βρίσκεται στην δίνη μιας πρωτόγνωρης οικονομικής κρίσης. Μια κρίση που στην αφετηρία της ονομάστηκε αυθαίρετα «χρηματοπιστωτική» ενώ εφευρέθηκε και όρος «πραγματική οικονομία», ο οποίος το μόνο που υποδηλώνει είναι ότι μέχρι τώρα η οικονομία βρισκόταν σε κάποια εξωπραγματική σφαίρα.

Ταυτόχρονα ως προϋπόθεση για την οριστική έξοδο από την κρίση παρουσιάζεται η επιστροφή στην ανάπτυξη. Όμως το ερώτημα που τίθεται και στο οποίο θα πρέπει να αναζητήσουμε τα πραγματικά αίτια της κρίσης είναι ακριβώς αυτό:

Πόση ανάπτυξη μπορεί να αντέξει ένας πλανήτης;

Μην βιαστείτε να κρίνεται το ζητούμενο ως υπέρ το δέον οικολογικό. Είναι άκρως οικονομικό. Στηρίζουμε την οικονομία μας και τις δομές μας στην αέναη ανάπτυξη. Ο μόνος όμως που μπορεί να διαβεβαιώσει ότι γνωρίζει ένα περιβόλι που κάθε χρόνο θα παράγει περισσότερα για πάντα, είναι ο ίδιος που ανακάλυψε την κότα με τα χρυσά αυγά. Στην πραγματικότητα οι οικονομικές κρίσεις είναι αποτέλεσμα του διαχωρισμού της οικολογίας από την οικονομία. Ο διαχωρισμός αυτός εξυπηρετεί τον άνευ όρων ατομικό πλουτισμό καθώς η ανθρωπότητα κλείνει τα μάτια στο πεπερασμένο των φυσικών πόρων. Ακόμα και αν μπορούσαμε να φέρουμε πρώτες ύλες από το φεγγάρι, η χρησιμοποίησή τους θα κατάστρεφε το φυσικό περιβάλλον. Η χωρίς τέλος ανάπτυξη (που πρόσφατα βαφτίστηκε «αειφόρος») είναι πρακτικά αδύνατη και είναι στην πραγματικότητα εωσφόρος (αυτός που φέρει το τέλος).

Προκαλεί εντύπωση το γεγονός ότι άπαντες προσδιορίζουν την αρχή της κρίσης στη φούσκα των στεγαστικών δανείων στην Αμερική, την ίδια στιγμή που η τιμή του πετρελαίου είχε εκτοξευτεί σε πρωτοφανή επίπεδα, πολλαπλάσια της τιμής που είχε πριν ένα χρόνο. Η άνοδος της τιμής του δεν θα σταματούσε μέχρι να προκαλέσει ύφεση. Καταλήγει λοιπόν κάποιος στο συμπέρασμα ότι το πετρέλαιο μάλλον εξαντλείται και για αυτό εκτοξεύτηκε η τιμή του. Αυτό όμως κατά πόσο αληθεύει; Μπορεί να έχει εξαντληθεί το πετρέλαιο των 35 δολ/βαρέλι, αλλά σε μια τιμή διπλάσια υπάρχουν αρκετά αποθέματα ικανά να εξορυχτούν και να αποφέρουν κέρδος. Άρα προς τι η εκτίναξή του στα 150 δολ;

Δύο είναι η βασικοί λόγοι:

  1. Δεν είναι το πετρέλαιο που τελειώνει. Είναι οι φυσικοί πόροι στο σύνολό τους που δεν μπορούν πλέον να τροφοδοτήσουν την παγκόσμια ανάπτυξη. Με δυο λόγια το περιβόλι έφτασε στα όριά του. Δεν μπορεί να παράγει παραπάνω και να είναι όλοι ευχαριστημένοι. Αν κάποιες χώρες αναπτύσσονται (βλ. Κίνα, Ινδία κλπ) κάποιες άλλες θα βρεθούν σε ύφεση (Δυτικός Κόσμος).
  2. Το πετρέλαιο είναι η κυριότερη πηγή ενέργειας αλλά όμως βρίσκει και άπειρες άλλες εφαρμογές αντικαθιστώντας φυσικούς πόρους. Την στιγμή που η προσφορά για φυσικούς πόρους δεν αρκούσε για να καλύψει την ζήτηση, οι τιμές των πρώτων υλών αυξήθηκαν τόσο ώστε να προκαλέσουν ύφεση που θα μείωνε την ζήτηση και θα ξαναέφερνε ισορροπία στο σύστημα. Την «βρώμικη» δουλειά ανέλαβε, όπως κάνει πολλά χρόνια τώρα, το πετρέλαιο.

Προς τι λοιπόν η «χρηματοπιστωτική» κρίση;

Πριν σκάσει η φούσκα των στεγαστικών δανείων, πολλές επιχειρήσεις στην Αμερική είδαν τα περιθώρια κέρδους τους να μειώνονται επικίνδυνα λόγω των αυξήσεων στις τιμές των πρώτων υλών που οφείλονται στην αυξημένη ζήτηση από τις Ασιατικές αγορές. Πολλές κατέγραψαν ακόμα και ζημιές. Αναγκάστηκαν λοιπόν να προβούν σε απολύσεις. Η ανάπτυξη που βίωσε η Δύση την τελευταία δεκαετία οφείλεται κατά κύριο λόγο στην πιστωτική επέκταση. Το Αμερικάνικο χρηματοπιστωτικό σύστημα διένειμε κάθε είδους δάνεια σε νοικοκυριά, εκτοξεύοντας παράλληλα στα ύψη τη ζήτηση για κατοικία και τις τιμές των ακινήτων. Πολλοί από τους απολυμένους είχαν δανειστεί για να αγοράσουν σπίτι με αποτέλεσμα να μην μπορέσουν να ανταποκριθούν στις υποχρεώσεις τους. Η ζήτηση στην αγορά των ακινήτων έπεσε ενώ η προσφορά αυξήθηκε από τα σπίτια αυτών που τα έχασαν. Οι τιμές των ακινήτων κατέρρευσαν. Η φούσκα έσκασε.

Το να μιλάμε για «χρηματοπιστωτική» κρίση είναι σαν να βλέπουμε τον δείκτη της βενζίνης να πιάνει κόκκινο, το αμάξι να μην τραβάει και να λέμε ότι το πρόβλημα ξεκίνησε από τον δείκτη. Διότι το χρηματοπιστωτικό σύστημα είναι κάτι σαν τον πίνακα ελέγχου μιας οικονομίας. Αν δεν επαρκεί η βενζίνη, δεν είναι θέμα καλών ή κακών χειρισμών.

Για αυτό ακριβώς το λόγο, το πρόβλημα που βιώνει ο πλανήτης σήμερα, δεν είναι θέμα ηγεσίας αλλά τρόπου ζωής. Ό,τι και να κάνουν οι ηγέτες δεν μπορούν να φέρουν αποτέλεσμα. Οι ενέσεις ρευστότητας σε μια οικονομία που έμεινε από καύσιμα το μόνο που μπορούν να καταφέρουν είναι να οξύνουν το δημοσιονομικό πρόβλημα χαρίζοντας χρήματα στις εταιρίες πετρελαίου και στις πετρελαιοπαραγωγές χώρες, καθώς οι ενέσεις αυτές, απλά αυξάνουν την τιμή του πετρελαίου. Ακόμα και αν υποθέσουμε ότι η Δύση θα ξαναμπεί σε αναπτυξιακή τροχιά, πολύ σύντομα θα βυθιστεί στην ύφεση με άλλο ένα ράλι του πετρελαίου.

Το πρόβλημα  της οικονομίας είναι το οικολογικό πρόβλημα. Πριν λίγα σχετικά χρόνια οικολογία και οικονομία δεν διέφεραν. Η ανακύκλωση ήταν θεμελιώδης οικονομικός κανόνας για ένα νοικοκυριό προκειμένου να επιβιώσει και όχι κάποια προαιρετική επιπλέον προσπάθεια. Η ανθρώπινη απληστία είναι αυτή που ανακάλυψε την κότα με τα χρυσά αυγά. Αρκούσε η θυσία της οικολογίας στον βωμό της ανάπτυξης προκειμένου να εκτιναχθεί η ζήτηση και η παραγωγή και όλη οικονομική δραστηριότητα. To φυσικό περιβάλλον υποβαθμίστηκε και ο πλανήτης φορτώθηκε με σκουπίδια τα οποία δεν είναι στην πραγματικότητα τίποτε άλλο από πεθαμένους φυσικούς πόρους που προορίζονταν για κατοπινά χρόνια και μελλοντικές γενιές.

Η ώρα της κρίσης όμως έφτασε και αν δεν θέλουμε να δούμε όλο το κοινωνικό οικοδόμημα να καταρρέει θα πρέπει τάχιστα να μεταβούμε από έναν σπάταλο σε έναν αληθινά οικονομικό τρόπο ζωής. Από την στιγμή που οικολογικό και οικονομικό πρόβλημα ταυτίζονται, ταυτίζονται και οι λύσεις του. Θα πρέπει όμως να προχωρήσουμε πολύ περισσότερο από την χρησιμοποίηση εναλλακτικών μορφών ενέργειας καθώς το πρόβλημα δεν είναι μόνο ενεργειακό αλλά πόρων στο σύνολό του. Οικονομία των πόρων, μεταξύ άλλων, σημαίνει ότι αντί να μετακινούμαστε ένας ένας με το αυτοκίνητό του οφείλουμε να χρησιμοποιούμε τα μέσα μαζικής μεταφοράς. Επίσης σημαίνει να κάνουμε επιτέλους πράξη την υγιεινή διατροφή, περιορίζοντας την κατανάλωση κρέατος εξοικονομώντας αμέτρητες εκτάσεις καλλιεργήσιμης γης αλλά και δισεκατομμύρια ευρώ από φαρμακευτικές δαπάνες. Να αγοράζουμε ότι αγροτικά προϊόντα παράγει ο τόπος μας προτιμώντας τα βιολογικά. Να δώσουμε μέγιστη έμφαση στην ανακύκλωση, στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, στην εξοικονόμηση ενέργειας και πρώτων υλών, στην βιοκαλλιέργεια, στην οικολογική αρχιτεκτονική, στην φυσική θεραπευτική αλλά πάνω από όλα στην συνεργασία. Πρέπει επιτέλους να σταματήσουμε να μιλάμε για όλο και μεγαλύτερη «ανταγωνιστικότητα» και να κάνουμε σημαία μας την συναγωνιστικότητα. Ενδεχομένως να μην υπάρχει στην Ευρώπη ανταγωνιστικότερος των Ελλήνων λαός. Το σημερινό μας δημοσιονομικό αδιέξοδο οφείλεται εν μέρει σε αυτό.

Οπωσδήποτε θα πρέπει να συνεχιστεί η προσπάθεια περιορισμού του δημόσιου τομέα όχι με ξεπούλημα κρατικών επιχειρήσεων όπως ο ΟΣΕ ή η ΔΕΗ που μπορούν να πρωτοστατήσουν στην παραπάνω προσπάθεια αλλά με μείωση του αριθμού των δημοσίων υπαλλήλων σε συνδυασμό με επενδύσεις σε τεχνολογίες αιχμής (πληροφορική, διαδίκτυο) ώστε να μην καταρρεύσουν οι δημόσιες υπηρεσίες και το κράτος πρόνοιας. Σε αυτήν την προσπάθεια αποφασιστική μπορεί να είναι η συμβολή των ανωτάτων και τεχνολογικών εκπαιδευτικών ιδρυμάτων σε όλους τους τομείς. Τα πανεπιστήμιά μας μάλιστα οφείλουν να εισάγουν σπουδές και πρακτικές που έχουν τις ρίζες τους στην Ανατολή και στην αρχαία Ελλάδα, διαχωρίζοντας εν μέρει τον εαυτό τους από τα υπόλοιπα Δυτικά Πανεπιστήμια. Σε αυτήν την κρίσιμη περίοδο, αντί να πασχίζουμε να ακολουθήσουμε τους υπόλοιπους αγκομαχώντας, οφείλουμε να βρούμε επιτέλους τον εαυτό μας και να ηγηθούμε μιας προσπάθειας που στο τέλος της γεφυρώνει την Δύση με την Ανατολή.

Τα παραπάνω αποτελούν λίγα μόνο παραδείγματα από τα πολλά που μπορούμε να κάνουμε και που κάποια από αυτά ούτως ή άλλως θα αναγκαστούμε να κάνουμε στο προσεχές μέλλον. Δεν μπορούν όμως (ενδεχομένως ούτε και θα έπρεπε) να επιβληθούν εκ των άνω.  Θα πρέπει να συνειδητοποιήσουμε το πρόβλημα και το μέγεθός του όσο το δυνατόν συντομότερα και ως μια αυθεντική «πολιτεία», μια κοινωνία πολιτών, να αναλάβουμε την κατάσταση στα χέρια μας μέσω ενός μαζικού καταναλωτικού κινήματος.

Δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί κανείς ότι στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, λίγοι είναι αυτοί που κάνουν κουμάντο και άρα το πολίτευμα του πλανήτη γη ιδωμένου ως μια ενιαία πολιτική οντότητα,  αυτήν την στιγμή είναι ολιγαρχικό. Οι πολλοί όμως έχουν περισσότερη δύναμη παρά ποτέ, μέσω των καταναλωτικών τους επιλογών. Από την στιγμή που θα συνειδητοποιήσουμε πόση δύναμη έχουμε ως καταναλωτές μπορούμε να αλλάξουμε τον κόσμο. Σκοπός είναι να το κάνουμε πριν ολοκληρωθεί η οικονομική μας αφαίμαξη που πραγματοποιείται καθημερινά μέσω της προτίμησής μας στα φτηνά προϊόντα λίγων πολυεθνικών εταιριών, προς όφελός τους και προς όφελος (προς το παρόν) των αναδυόμενων αγορών. Επιλέγοντας το φτηνότερο αντί το πιο ωφέλιμο κοινωνικά και οικολογικά, πολύ συχνά πληρώνουμε μόνο ένα ποσοστό της τιμής καθότι το υπόλοιπο μας βαραίνει είτε ως δημόσιο χρέος είτε ως οικολογική επιβάρυνση που ναρκοθετεί το οικονομικό μας μέλλον αλλά και τις προοπτικές επιβίωσης των παιδιών μας.  Αν θέλει κανείς να δει στα μάτια την πραγματικότητα δεν είναι δύσκολο να αντιληφθεί το γεγονός ότι μέσω των καταναλωτικών μας επιλογών, εμείς οι ίδιοι τροφοδοτούμε την γιγάντωση αυτού που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε ανώνυμο ιδιωτικό κεφάλαιο, το οποίο εδώ και καιρό επιτίθεται στην χώρα μας. Το τι θα συμβεί εδώ φαίνεται ότι θα αποτελέσει πρόκριμα για τις εξελίξεις στην υπόλοιπη Ευρώπη. Δεν πρέπει να επιτρέψουμε σε κανένα να βρει στην Ελλάδα την δικαιολογία για την οικονομική φούσκα που έχει δημιουργήσει ο Δυτικός τρόπος ζωής.

Έχουμε αποδείξει από αρχαιοτάτων χρόνων ότι όποτε λειτουργούμε ομαδικά, πραγματοποιούμε θαύματα. Θα πρέπει όμως να ενεργήσουμε τώρα. Ας αναλογιστούμε ότι πρόκειται για το μέλλον τον παιδιών μας… Δεν υπάρχει ο χρόνος. Το μέλλον είναι τώρα.

Ο Νίκος Τζόκας σπούδασε Διοίκηση Επιχειρήσεων στο Πανεπιστήμιο Πειραιά. Σήμερα ζει με την οικογένειά του στην Κρήτη, και μαζί εφαρμόζουν τις αρχές και τις μεθόδους της περμακουλτούρας στα 30 στρέματα γης και στη μικρή επιχείρηση ποτοποιίας που διαθέτουν.

___________________________

Greece is in a vortex of an unprecedented crisis. A crisis that was arbitrarily named “financial” in the beginning, while at the same time the term “real economy” was coined, which only indicates that until then the economy was somewhat un-real.

And we are told that the way to overcome this crisis is to return to growth. But the arising question, in which we should seek the real causes of the crisis, is just that:
How much growth can a planet sustain?
Do not rush to judge this challenge as overly ecological. It is highly economical. We base our economy and our structures on perpetual development. But  the  only one who can assure that there is a garden able to produce more and more each year and for ever is the same who has discovered the goose with the golden eggs. In fact, financial crises are the result of separation between ecology and economy. This separation works in favour of uncontroled personal enrichment as humanity turns a blind eye to the finite natural resources. Even if we could bring raw materials from the moon, their use would destroy nature.

It is astonishing that everyone identifies the beginning of the crisis in the mortgage crisis in America, while oil price had rocketed to unprecedented levels in only one year. The price rise would stop only with a recession. One could conclude that we are running out of oil, this is why its price soared. But is that so? We may have run out of oil at the price of 35 dollars per barrel, but at a double price there are sufficient reserves to be mined as well as to generate profit. So why the skyrocketing to 150 dollars?

There are two main reasons:

  1. It’s not only the oil. Natural resources as a whole are no longer able to feed global growth. In short, the garden reached its limits. It cannot produce more and more and keep everyone happy. When some countries develop (see China, India etc), others will be in recession (Western World).
  2. Oil is our main source of energy but also has countless other applications, replacing other natural resources at the same time. When the offer of natural resources was lower than their demand, the prices of raw materials increased enough to cause a recession, so that demand was reduced and the system was back in balance. Oil did the “dirty” work, as usual.

Why then the “financial” crisis?

Before the mortgage bubble burst in America, many companies saw their profits fall dangerously because prices of raw materials increased due to increased demand from Asian markets. Many even recorded a loss. So they were forced to make layoffs. What brought growth in the West over the last decade was mainly credit expansion. The American financial system has distributed all kinds of loans to households, and as a result the demand for housing soared and so did property prices. Many workers who lost their jobs had borrowed to buy a house and they could no longer meet their obligations. The demand in the property market fell while offer increased. Real estate prices collapsed. The bubble burst.

To talk of “financial” crisis is like watching the petrol gauge in the car be on the red, the car not moving any more and saying that the problem lies in the gauge. The financial system is like economy’s control panel. It is not a matter of good or bad handling if there is not enough gasoline.
For this very reason, the problems the world is facing today are not a matter of leadership but of our way of life. Whatever the leaders do cannot bear results. The injections of cash into an economy that ran out of fuel is just like giving money to oil companies and oil producing countries, aggravating the fiscal problem, since what happens is that the oil price increases. Even if we assume that the West will get back on the path of growth, it will soon sink again into a new recession through oil price increase.

The problem of the economy is the problem of the ecology. Only a few years ago, ecology and economy were not separated. Recycling was a fundamental economic rule for the survival of a household and not just an optional extra effort. It was human greed that discovered the goose with the golden eggs. The sacrifice of ecology in favour of growth caused demand to increase and sparked production and all economic activity. Nature started to get seriously harmed and the planet got trashed with garbage that is in fact nothing more than dead natural resources destined for later use by future generations.

But the crisis is here and if we do not wish to see the whole social structure collapse, we should swiftly move from a wasteful way of life to a truly economical one. Since the issues we have with ecology and economy coincide, so do respective solutions. But we must go much further than using alternative forms of energy, since the problem lies not only on energy resources but on all natural resources. Economy of resources, among other things, means that instead of traveling by car on our own, we must use public transportation. It also means that we should practice healthy eating, reduce meat consumption, thus restoring immense areas of arable land and saving billions of euros in medical expenses; it means to buy agricultural products locally and prefer organic; to give maximum emphasis on recycling, renewable energy, on reducing consumption of energy and of other natural resources, on organic farming, on bioclimatic architecture, on natural healing but above all on cooperation; we have to stop talking about increasing “competitiveness” and start talking about collaboration. It may well be that Greeks are the most competitive nation in Europe. The financial impasse we are facing is partly product of this competitiveness.

The effort to reduce the public sector should certainly be pursued further, but not in the direction of selling off state enterprises such as Railways or Electricity, which can play a major role in this transition, but rather in the direction of reducing the number of civil servants as well as of  investing on new technologies (IT, Internet) in order to avoid the collapse of  public services and the welfare state. Advanced education institutions can have a significant contribution in this effort. Our universities should introduce theory and practice rooted in the culture of the East as well as ancient Greece, making a dfference from Western universities. In this critical period, instead of struggling to follow others, we had better find our own identity and be leaders in an endeavour to bridge east and west.

The above are just a few examples of what we can do and, in any way, of what we will be forced to do in the near future. However, these measures could not (and probably should not) be imposed from top down. We should become fully aware of the problem and its scope as soon as possible, and, as an authentic “Republic”, a civil society, take matters into our own hands through a mass consumer movement.

We can easily grasp that in an era of globalization, the few are actually in charge and the regime of planet Earth, if seen as a single political entity, is currently an oligarchy. Nevertheless, the masses have more power than ever, through their consumer choices. When we realize how much power we have as consumers, we can change the world. The aim is to do so before we end up totally drained and powerless financially by favouring cheap products produced by a few multinational companies, that get all the benefit together with the emerging markets, at the moment. Choosing the cheapest rather than the socially and ecologically beneficial, we may pay only a fraction of the price but the rest we pay either as public debt or as degradation of our natural environment and so we compromise our own economic future and the future of our children. If we do want to face reality, it is not difficult to see that through our consumer choices, we ourselves feed the burgeoning of what we might call a faceless private capital, which has long been attacking our country. What happens here seems to be a precedent of what might follow elsewhere in Europe. We must not allow Greece to become the scapegoat of the financial bubble the Western lifestyle has created.

Since the beginning of our long history we have proved that whenever we operate as a group, we can create miracles. But we must act now. It is our children’s future that we are talking about… There is no time. The future is now.

Nikos Tzokas has studied Business Administration at the University of Piraeus. He is now living in the island of Crete, Greece, with his family. They are currently adapting permaculture and regenerative agriculture to manage 3 hectars of land, including a small distillery. 

Permaculture in Greece is powered by WordPress

Panorama Theme by Themocracy